ĐỀ BÀI: PHÂN TÍCH BỨC TRANH PHỐ HUYỆN LÚC TRỜI NHÁ NHEM TỐI TRONG TÁC PHẨM “HAI ĐỨA TRẺ”

Điển hình trong kiếp sống lay lắt, ngoi ngóp của phố huyện này trước hết phải kể đến mẹ con chị Tí. “Ngày lặn lội mò cua bắt ốc, đêm lầm lũ dọn hàng nước nơi góc phố huyện nghèo. Gánh hàng của chị chỉ vài thứ đồ lặt vặt, sơ sài…Tất cả cái của hàng mà hai mẹ con dọn ra vẫn nhẹ tênh tênh”. Khách hàng của chị toàn những người làm thuê dưới đáy xã hội, vừa làm thuê, làm mướn hoặc đi ở. Dẫu chả kiếm được bao nhiêu nhưng hôm nào, hai mẹ con vẫn dọn hàng từ chấp tối tới đêm khuya. Hình ảng chị Tí phe phẩy cành chuối khô, đuổi ruồi bó trên mấy thức hàng mòn mỏi chờ mong những khách hàng quen trong vô vọng gieo vào lòng người một nỗi buồn không sao tả siết. Đọc đến đây, người đọc bỗng đặt ra câu hỏi “Mẹ con chị Tí đang sống đó ư?”. Có lẽ không phải, đó đâu phải là sống, đó chỉ là sự cầm cự với sự sống, cầm cự trong vô vọng. So mới mẹ con chị Tí, gánh hàng phở của bác Siêu có phần khá khẩm hơn nhưng lại đứng trước nguy cơ phá sản bởi lẽ, trong phố huyện nghèo này, phở là một thức quà xa xỉ. Cuộc sống của chị Tí, bác Siêu đã cơ cực là vậy, nhưng tận cùng của sự khốn cùng là gia đình bác Sẩm. Gia tài chỉ vẻn vẹn một manh chiếu, một thau sắt trắng méo mó, cây đàn bầu cũ kĩ, bác sống bằng nghề hát rong. Một cư dân đặc biệt của phố huyện nghèo mà ta không thể không nói đến, một bà già điên ngày nào cũng đến của hàng Liên mua rượu. Mua rượu xong, ngay tại của hàng của Liên, bà cụ uống một hơi cạn sạch. Cách bà cụ uống thật là lùng. Uống như bõ hờn, bõ tức, uống để nhấn chìm sầu tủi đắng cay. Có ý kiến cho rằng hình ảnh bà cụ Thi là hệ qua đau đớn, tất yếu của cuộc sống tàn lụi, tăm tối, mỏi mòn nơi phố huyện. Hình ảnh bà cụ Thi vừa gợi một cái gì đó thuộc về quá khứ, vừa dóng lên một cái gì ở trong tương lai. Nhìn vào cuộc sống từng cư dân nơi phố ta thật thấy cảm động mà xót xa.

Không giống như những nhà văn cùng thời thường hay miêu tả nhân vật đặt trong hoành cảnh điển hình, Thạch Lam hay đặt nhân vật của mình trong một khoảng khắc nào đó. Có lẽ đây là “cái tạng riêng” của Thạch Lam như nhà văn Nguyễn Tuân đã nói “Tôi quan niệm đã viết văn phải cố viết cho hay và viết đúng cái tạng riêng của mình Văn chương cần có sự độc đáo hơn trong bất kỳ lĩnh vực khác”. Đến với “Hai đứa trẻ”, ta có thể thấy dù chỉ miêu tả bức tranh phố huyện lúc trời nhá nhem tối trong một lát cắt thời gian rất ngắn: từ chiều muộn đến đem khuya nhưng bằng ngòi bút tài hoa, Thạch Lam đã gợi lên được nhịp sống đơn điệu, triền miên ở nói này. Phố huyện này chẳng khác nào một vũng tù đọng, một miền đất chết. Dõi theo nhịp sống nơi phố huyện nghèo, người đọc chợt nhớ đến những câu thơ trong bài thơ quẩn quanh của Huy Cận – nhà thơ ảo não nhất trong phong trào thơ mới:

Quanh quẩn mãi cũng vài ba dáng điệu

Tới hay lui cũng chưa thấy mặt người

Vì quá thân nên quá đỗi buồn cười

Môi nhắc lại vẫn ngần ấy chuyện

Bằng ngòi bút tài hoa mà tinh tế, mộc mạc mà giản dị, bằng cái nhìn trìu mến, yêu thương, Thạch Lam đã dựng nên bức tranh chân thực đầy xúc cảm về cuộc sống đói nghèo tăm tối nơi phố huyện. Qua đó, ta đã thấy được tấm lòng nhân hậu và tràn đầy tình yêu của ông. Đồng thời, ông cũng thể hiện tình cảm yêu mến, trân trọng kiếp người nhỏ bé, tâm hồn trẻ thơ trong sáng.Dù ra đời cách đây nhiều năm, nhưng ngày nay đọc “Hai đứa trẻ” ta vẫn thầy đầy đủ “cái dự vị và nhã thú của một tác phẩm có cốt cách và phẩm chất văn học”(Nguyễn Tuân)